Ministerstwo 
Zdrowia


Nierówności w zdrowiu i kierunki przeciwdziałania temu zjawisku


Projekt został zakończony w kwietniu 2017 r. Wyniki jego prac oraz inne materiały na temat społecznych nierówności w zdrowiu znajdują się w Bazie Wiedzy na stronie Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego- Państwowego Zakładu Higieny.



Charakterystyka problemu

W prawie wszystkich krajach europejskich wydłużaniu się średniej długości życia towarzyszy zjawisko powstawania coraz większych nierówności w zdrowiu powodowanych przez czynniki społeczne. Przyczyną tych nierówności jest fakt, że średnia długość życia osób biedniejszych lub (i/albo) o niższym wykształceniu wydłuża się wolniej niż średnia długość życia osób bogatszych lub lepiej wykształconych. Nierówności w zdrowiu mają charakter liniowy, a nie skokowy. Oznacza to, że występują one nie tylko pomiędzy najbogatszymi i najbiedniejszymi oraz najbardziej i najmniej wykształconymi, ale także w przypadku bardziej i mniej bogatych, bardziej i mniej wykształconych. Nierówności te są wywołane wielu czynnikami występującymi w skali makro jak i mikrospołecznej. Poniższy schemat przedstawia te złożone zależności.







Nierówności w zdrowiu powodują powstawanie wielu negatywnych zjawisk. Człowiek którego dotykają nie tylko żyje krócej i jego stan zdrowia jest gorszy, ale także jest on wraz z rodziną narażony na większe ryzyka finansowe związane z leczeniem. Na skutek tego człowiek ten nie jest w stanie m.in. odpowiednio pełnić swoich ról życiowych – ojca, żywiciela rodziny, pracownika. Wpływa to negatywnie zarówno na niego jak i na sytuację społeczno-ekonomiczną jego rodziny.

Zdaniem wielu ekspertów utrzymywanie się tego rodzaju nierówności w nowoczesnych demokratycznych społeczeństwach egalitarnych nie powinno być akceptowane, dlatego w ostatnim okresie Światowa Organizacja Zdrowia, Unia Europejska, a także wiele krajów podejmuje działania mające na celu przeciwdziałanie temu zjawisku (m.in. w ramach programów dotyczących wykluczeń społecznych).

Ponadto opisane tu nierówności powodują poważne straty gospodarcze na skutek przedwczesnych zgonów ludzi w wieku produkcyjnym oraz wysokiej absencji chorobowej. Na przykład oszacowano, że gdyby wskaźniki zgonów wszystkich pracujących mężczyzn w Anglii i Walii były takie same jak mężczyzn pracujących na wykwalifikowanych stanowiskach, wówczas na początku lat dziewięćdziesiątych liczba zgonów byłaby mniejsza o 17 000 rocznie. Z podobnych analiz prowadzonych w Hiszpanii wynika, że nadwyżka zgonów w biedniejszych regionach Hiszpanii w porównaniu z najbogatszymi wynosi 35 000 osób. Z podobnym zjawiskiem mamy też do czynienia w Polsce.1)


Sposoby przeciwdziałania nierównościom w zdrowiu

W części krajów europejskich opracowano wieloletnie strategie mające na celu przeciwdziałanie opisywanym tu nierównościom. Ponadto istnieje dokument Światowej Organizacji Zdrowia przedstawiający zestaw opcji, które można wykorzystać przy tworzeniu strategii dla poszczególnych krajów.

W strategiach przyjmowane są cztery wzajemnie uzupełniające się cele:
a) pierwszy cel to poprawa przewidywanej długości trwania życia mieszkańców kraju,
b) drugi cel to poprawa stanu zdrowia grup społecznych żyjących w ubóstwie,
c) trzeci cel to zmniejszanie nierówności w zdrowiu pomiędzy grupami znajdującymi się na przeciwstawnych krańcach drabiny społecznej - o najniższym i najwyższym statusie społeczno-ekonomicznym,
d) czwarty cel to zmniejszanie nierówności w zdrowiu w całym społeczeństwie.

W przypadku pierwszego celu miarą realizacji celu jest m.in. wzrost średniej długości trwania życia (odrębnie mężczyzn i kobiet), drugiego stopień poprawy stanu zdrowia najuboższych grup. W pozostałych dwóch przypadkach miary umożliwiają porównywanie dynamiki zmian w stanie zdrowia poszczególnych grup społecznych.

Realizacja celów strategii wymaga działań międzysektorowych. W związku z tym m.in. Światowa Organizacja Zdrowia postuluje, by były to raczej strategie rządów niż tylko ministrów zdrowia.


Działania podejmowane w Polsce

Polska przywiązuje duże znaczenie do ograniczania społecznych nierówności w zdrowiu.

Pierwsze podejmowane w kraju działania na rzecz przeciwdziałania społecznym nierównościom polegały na zorganizowaniu wieloletnich programów zdrowia publicznego dla 400 małych miejscowości, których ludność nie przekracza 8 tysięcy mieszkańców, gdyż stwierdzone w tych miejscowościach ryzyka zdrowotne okazały się szczególnie wysokie. Miejscowości te położone są w dużej odległości od obszarów metropolitarnych. Podjęte działania stanowiły część siedmioletniego Programu POLKARD dotyczącego m.in. prewencji i leczenia chorób układu krążenia, który był finansowany przez Ministra Zdrowia w latach: 2002-2008.

W trakcie polskiej prezydencji w UE problematyka społecznych nierówności w zdrowiu została uznana za jeden z priorytetów. Ponadto Polska od kilku lat bierze udział w pracach WHO dotyczących omawianych tu zagadnień. W związku z tym m.in., na podstawie umowy Ministra Zdrowia i Światowej Organizacji Zdrowia, opracowano dwa raporty diagnostyczne na ten temat.

Pierwszy zatytułowany: „Social inequalities in health in Poland” [Społeczne nierówności w zdrowiu w Polsce] został umieszczony na stronie Internetowej Ministerstwa Zdrowia w dwóch wersjach językowych.

Drugi zatytułowany: „Analysis of health and socio economic characteristics of district level populations in Poland” [Analiza zależności między społeczno-ekonomicznymi czynnikami a stanem zdrowia ludności w powiatach], sporządzony w języku angielskim, dotyczy, jak sama nazwa wskazuje, zarówno różnic geograficznych jak i społecznych w stanie zdrowia.

Dwa uzupełniające się opracowania zostały pomyślane jako dwie części kompleksowej prezentacji tematu. Praca dotycząca ludności powiatów powstała dzięki wsparciu WHO (w ramach Dwuletniej Umowy o Współpracy 2010–2011). W drugim opracowaniu (dotyczącym analiz powiatowych) przedstawiono:
- charakterystykę społeczno-ekonomiczną powiatów dokonaną na podstawie pięciu grup wskaźników dotyczących: demografii, sytuacji ekonomicznej i rynku pracy, spójności społecznej, dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji;
- analizę stanu zdrowia mieszkańców powiatów na podstawie następujących wskaźników: długości trwania życia w momencie urodzenia, standaryzowanych współczynników zgonu dla wszystkich przyczyn zgonów łącznie oraz głównych przyczyn umieralności i współczynników umieralności niemowląt.

Według modelu regresji, czynniki pozazdrowotne są w dużym stopniu związane z umieralnością mieszkańców powiatu i długością trwania życia w momencie urodzenia. Czynniki społeczno-ekonomiczne tłumaczą również 30–40% zróżnicowania umieralności z powodu nowotworów obserwowanych na poziomie powiatów, a także umieralności z przyczyn zewnętrznych wśród młodych mężczyzn. Wybrane wskaźniki wyjaśniają także 20% zróżnicowanie umieralności z powodu chorób układu krążenia w całej populacji oraz z powodu chorób układu trawiennego wśród młodszych mieszkańców niektórych powiatów.

Analiza modeli wskazuje, że niektóre spośród wszystkich grup wybranych czynników częściej odgrywają istotną rolę w objaśnianiu zróżnicowania umieralności. Są to między innymi następujące czynniki: odsetek gospodarstw domowych wyposażonych w łazienkę (wskaźnik ten dotyczy przede wszystkim standardu wyposażenia mieszkania), frekwencja w wyborach samorządowych, wyniki egzaminu gimnazjalnego z przedmiotów humanistycznych, odsetek zatrudnionych w rolnictwie, gęstość zaludnienia i stopa bezrobocia.

Jeśli uwzględni się pozostałe zmienne/czynniki, to okazuje się, że gęstość zaludnienia, wielkość dochodów gminy na mieszkańca, jak również odsetek dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym wydają się mieć mniejszy i niejednoznaczny wpływ na poziom umieralności.

Jest to pierwsza tego typu analiza skupiona na wymiarze terytorialnym, którą przeprowadzono po reformie administracji terytorialnej (przywracającej powiaty) w 1999 r.

Niniejsze opracowanie może służyć między innymi jako podstawa empiryczna do:
- sporządzania kompleksowych okresowych analiz społecznych i terytorialnych różnic w stanie zdrowia społeczności powiatów;
- ustalania długofalowych celów i priorytetów polityk zdrowotnych opracowywanych na szczeblach krajowym, regionalnym i lokalnym;
- opracowywania i ewaluacji wielosektorowych, kompleksowych strategii ukierunkowanych na ogólną poprawę stanu zdrowia całej populacji, jak również zmniejszenie społecznych nierówności w zdrowiu występujących w poszczególnych powiatach;
- wypracowania stałego mechanizmu finansowania działań podejmowanych w celu ograniczenia społecznych i terytorialnych nierówności w zdrowiu;
- dokonywania cyklicznej oceny skuteczności długookresowych działań ukierunkowanych na poprawę stanu zdrowia i ograniczenie społecznych nierówności w zdrowiu w konkretnych powiatach lub wśród wybranych grup ludności.

W związku z tym w opracowaniu proponuje się przeprowadzanie podobnych analiz w cyklu kilkuletnim.



1)Margaret Whitehead, Goeran Dahlgren: Concepts and principles for tackling social inequities in health: Levelling up Part 1i2.


Wersja do drukuPowrót


Artykuł przeczytało osób: 11441

Patronaty
E-zdrowie
Inspektorat Sanitarny
Rada
BIP
© 2011 Ministerstwo Zdrowia
© 2002-2011 Platforma Activeweb Medical Solutions