Ministerstwo 
Zdrowia


Migracje polskich lekarzy, pielęgniarek i położnych po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej


„MONITOROWANIE MIGRACJI POLSKICH LEKARZY, PIELĘGNIAREK I POŁOŻNYCH PO PRZYSTĄPIENIU POLSKI DO UNII EUROPEJSKIEJ”
/Raport z realizacji programu w 2006r./


W wyniku akcesji Polski do UE zniknął problem związany z uznawalnością dyplomów i kwalifikacji zawodowych profesji medycznych a skala mobilności pracowników ochrony zdrowia znacznie się zwiększyła. Zagadnienie migracji lekarzy i pielęgniarek stało się istotnym tematem o wymiarze politycznym i społecznym.
Skala i ewentualne skutki zjawiska migracji personelu medycznego podlegają monitorowaniu w wielu krajach. Wyniki badań prowadzonych przez Światową Organizację Zdrowia mówią o „światowym kryzysie zasobów kadr medycznych”.
Ministerstwo Zdrowia realizuje „Programu monitorowania zjawiska migracji polskich lekarzy, pielęgniarek i położnych po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej.”
Celem programu jest ocena aktualnej skali i przyczyn migracji personelu medycznego do pracy za granicą w okresie po 1 maja 2004 r. oraz ewentualnych skutków tej migracji dla systemu ochrony zdrowia w Polsce.
Monitorowanie zjawiska migracji dotyczy lekarzy, pielęgniarek i położnych ze względu na strategiczne znaczenie tych grup zawodowych w ochronie zdrowia. Zadania wynikające z przyjętych celów i założeń programu w 2006 r. realizowane były we współpracy z przedstawicielami samorządów zawodowych.

1. Dynamika zjawiska migracji personelu medycznego

Zjawisko migracji personelu medycznego monitorowane jest poprzez rejestrację liczby wydawanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych w celu podjęcia pracy w krajach UE. Liczba wydanych zaświadczeń nie jest jednoznaczna z liczbą osób, które faktycznie wyjechały z kraju i podjęły pracę w innym kraju UE. Z informacji uzyskanych od przedstawicieli Naczelnej Izby Lekarskiej i Związku Zawodowego Anestezjologów wynika, że znaczna większość lekarzy pobierających zaświadczenia podejmuje pracę za granicą na czas określony np.: na 3 miesiące. W praktyce stosowane są również takie umowy z pracodawcą zagranicznym, że 4 lekarzy podpisuje umowę na rok po 3 miesiące każdy z nich. Wówczas, kiedy lekarz po trzech miesiącach pracy za granicą wraca do kraju, następny z nich wyjeżdża z kraju do pracy za granicą. Inną stosowaną formą zatrudnienia lekarzy za granicą jest umowa na pracę w weekendy. Przytaczane są również przykłady, kiedy po otrzymaniu zaświadczenia przez lekarza nie podejmuje on żadnej formy zatrudnienia za granicą. Natomiast w środowisku pielęgniarek obserwowane jest zjawisko migracji do pracy za granicą bez pobierania zaświadczeń o kwalifikacjach. Pielęgniarki często podejmują pracę za granicą w opiece długoterminowej lub domach opieki społecznej w okresie urlopu bezpłatnego uzyskanego w swoim zakładzie pracy.

Liczbę wydawanych zaświadczeń należy oceniać jako wskaźnik zainteresowania personelu medycznego podjęciem pracy za granicą. Dynamika liczby wydawanych zaświadczeń w drugim roku po przystąpieniu Polski do UE znacznie zmalała. W pierwszym roku po przystąpieniu Polski do UE omawiane zaświadczenia pobrało 3 % aktywnych zawodowo lekarzy. Natomiast w ciągu dwóch lat łącznie zaświadczenia pobrało 4,32% lekarzy aktywnych zawodowo.

Lekarze

Tabela 1. Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych lekarzy w okresie od 1.05.2004 r. do 30. 06.2006 r.


Zakres danych



Wg stanu z dnia 30.06.2005 r.

Wg stanu z dnia 30.06.2006 r.
Liczba lekarzy aktywnych zawodowo w kraju

116 847

118 475

Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych

3 579

5 114

% liczby zaświadczeń w stosunku do liczby lekarzy

3%

4,32%

Źródło danych: Naczelna Izba Lekarska

Tabela 2. Liczba zaświadczeń wydawanych lekarzom ze specjalizacją wg danych Naczelnej Izby Lekarskiej.


Zakres danych



Wg stanu z dnia 30.06.2005 r.

Wg stanu z dnia 30.06.2006 r.
Liczba lekarzy ze specjalizacją aktywnych zawodowo w kraju

76 839

81 346

Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych

1967

3 063

% liczby zaświadczeń w stosunku do liczby lekarzy

2,5%

3,78%

Źródło danych: Naczelna Izba Lekarska

Z powyższych zestawień wynika, że przeważająca większość lekarzy zainteresowana podjęciem pracy za granicą posiada kwalifikacje specjalisty.
Największy procent wydawanych zaświadczeń dotyczy lekarzy ze specjalizacją w zakresie:
Anestezjologia i intensywna terapia 15,69%
Chirurgia plastyczna 14,7 9%
Chirurgia klatki piersiowej 12,84%
Medycyna ratunkowa 11,14%

Lekarze dentyści

Tabela 3. Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych lekarzom dentystom.


Zakres danych



Wg stanu z dnia 30.06.2005 r.

Wg stanu z dnia 30.06.2006 r.
Liczba lekarzy dentystów aktywnych zawodowo w kraju

30 283

31 089

Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych

1 108

1 581

% liczby zaświadczeń w stosunku do liczby lekarzy dentystów

3,6 %

5,1 %

Źródło danych: Naczelna Izba Lekarska

Tabela 4. Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych lekarzom dentystom ze specjalizacją.


Specjalizacja


Liczba lekarzy ze specjalizacją aktywnych zawodowo

Liczba wydanych zaświadczeń wg stanu na dzień 30.06.2006 r.

% wydane zaświadczenia do liczby lekarzy dentystów ze specjalizacją

Chirurgia stomatologiczna

691

5

0,72

Chirurgia szczękowo-twarzowa

255

2

0,78

Ortodoncja

1 057

22

2,08

Protetyka stomatologiczna

1 456

1

0,07

Stomatologia dziecięca

487

1

0,21

Razem

3 946

31

0,8

Źródło danych: Naczelna Izba Lekarska

Według danych uzyskanych z NIL w okresie pierwszego roku po przystąpieniu Polski do UE 3,6 % lekarzy dentystów aktywnych zawodowo w kraju pobrało zaświadczenia o kwalifikacjach zawodowych niezbędnych do podjęcia pracy w innych krajach UE. W drugim roku liczba wydanych zaświadczeń wrosła do 5,1% lekarzy dentystów. Dla lekarzy dentystów ze specjalizacją do dnia 30.06. 2006 r. wydano 31 zaświadczeń, co stanowi 0,8 % osób zarejestrowanych jako aktywnych zawodowo w kraju. Najwyższy procent zaświadczeń wydano specjalistom w zakresie ortodoncji (2,08%).

Pielęgniarki i Położne

Tabela 5. Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych pielęgniarkom i położnym.


Zakres danych



za okres od 1.05.2004 r. do 30.06.2005 r.

za okres od 1.05.2004 r. do 30.06.2006 r.
Liczba pielęgniarek i położnych posiadających prawo wykonywania zawodu

299 054

308 620

Liczba wydanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych

3 204

5 912

% liczby zaświadczeń w stosunku do liczby pielęgniarek i położnych

1,1 %

1,9 %

Źródło danych: Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych

Liczba pielęgniarek i położnych ubiegających się o wydanie zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych rozpatrywana jest łącznie dla osób posiadających prawo wykonywania tych zawodów. Dane przedstawione w tabeli 5 wskazują, że do 30.06.2006 r zaświadczenia takie wydano 5 912 osobom czyli 1,9% uprawnionych do wykonywania zawodu. Brak jest danych o liczbie aktywnych zawodowo pielęgniarek i położnych w kraju, która jest znacznie niższa od liczby osób uprawnionych do zawodu.

Dane statystyczne CSIOZ wykazują, że liczba zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej wg stanu z dnia 31.12.2005 r. wynosi 194 277 osób, czyli zaświadczenia o kwalifikacjach wydano dla 3 % aktywnych zawodowo pielęgniarek i położnych.

2. Zasoby kadr medycznych w Polsce

Ocena zasobów kadr medycznych została przedstawiona w oparciu o dostępne wskaźniki:
uprawnionych do wykonywania zawodu
zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej,
rejestrowanego bezrobocia w zawodach medycznych oraz
braków kadrowych w zakładach opieki zdrowotnej.

Tabela 6. Liczba personelu posiadająca prawo wykonywania zawodu.


Rok


lekarze

Lekarze dentyści

Pielęgniarki

Położne

2003

122 429

32 655

265 200

32 276

2004

125 054

33 957

268 818

32 504

2005

126 576

34 379

273 810

32 832

Dane wg Biuletynu Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia

Tabela 7. Liczba personelu zatrudnionego w zakładach opieki zdrowotnej


Rok


lekarze

Lekarze dentyści

Pielęgniarki

Położne

2003

87 617

10 737

181 291

21 129

2004

85 623

13 827

180 787

21 678

2005

76 046

14 182

173 609

20 668

Dane wg Biuletynu Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia

W przedstawionych danych widoczny jest systematyczny spadek liczby zatrudnionego personelu w zakładach opieki zdrowotnej z wyjątkiem lekarzy dentystów, pomimo wzrostu liczby osób posiadających prawo wykonywania zawodu.

Naczelna Izba Lekarska prowadzi rejestr lekarzy i lekarzy dentystów posiadających prawo wykonywania zawodu, który jednocześnie umożliwia identyfikuje liczbę aktywnych zawodowo lekarzy w kraju.

Liczba lekarzy aktywnych zawodowo wg stanu na dzień 31.12.2005 r. wynosiła 115 296 osób i była wyższa od liczby lekarzy zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej (76 046) o około 40 tys. osób

W stosunku do liczby lekarzy aktywnych zawodowo w kraju tylko 66% jest zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej. Według danych gromadzonych przez Naczelną Izbę Lekarską w okresie 2 lat od przystąpienia Polski do UE wzrosła liczba lekarzy aktywnych zawodowo na terenie kraju ze specjalizacją o 5274 osoby. Wzrost tej liczby dotyczy również tych specjalności, w których wydano największą liczbę zaświadczeń w celu podjęcia ewentualnej pracy za granicą.

W celu oceny aktualnego stan zabezpieczenia kadr medycznych w bieżącym roku Minister Zdrowia wystąpił do wojewodów o przedstawienie danych na temat braków kadrowych w zakładach opieki zdrowotnej. Badanie ankietowe miało na celu określenie liczby wolnych etatów dla lekarzy, lekarzy dentystów, pielęgniarek i położnych wg stanu na dzień 30 maja 2006 r.

Poniżej prezentowane dane zgromadzone zostały przez urzędy wojewódzkie na podstawie badania ankietowego, którym objęto od 80 do 86 % wszystkich zakładów opieki zdrowotnej na terenie danego województwa.

Tabela 8. Braki kadrowe w zakładach opieki zdrowotnej w zestawieniu z rejestrowanym bezrobociem w zawodach: lekarz, lekarz dentysta, pielęgniarka i położna.


Zakres danych


lekarze

Lekarze dentyści

Pielęgniarki

Położne

Braki kadrowe /wolne etaty w zoz/

4 113

86

3229

312

Rejestrowane bezrobocie

389

103

4 263

690

Dane: wg badań ankietowych urzędów wojewódzkich.

Z uzyskanych danych wynika, że w zakładach opieki zdrowotnej występują duże braki kadrowe w zawodzie lekarza tj. około 4 113 etatów, oraz w zawodzie pielęgniarki tj. 3 541 etatów.

Najwięcej wolnych etatów zgłoszono dla specjalistów w następujących dziedzinach:
Anestezjologii i intensywnej terapii -398,
Chorób wewnętrznych -312,
Medycyny ratunkowej – 306,
Pediatrii – 230,
Chirurgii ogólnej – 206,
Psychiatrii – 170,
Ortopedii i traumatologii narządu ruchu – 125,
Położnictwa i ginekologii – 110.


Bezrobocie w zawodach lekarza i lekarza dentysty notowane poniżej 0,5% należy traktować jako nieistotne i chwilowe, natomiast bezrobocie notowane wśród pielęgniarek i położnych jest znaczne i rejestrowane od kilku lat na tym samym poziomie tj. ok.2%. Liczba bezrobotnych pielęgniarek dotyczy przede wszystkim osób, które odstąpiły od wykonywania zawodu. Niemal w każdym województwie liczba zarejestrowanych bezrobotnych pielęgniarek jest wyższa niż liczba wolnych etatów. Może to świadczyć o tym, że osoby te nie są zainteresowane podjęciem pracy w wyuczonym zawodzie. Takie stanowisko prezentuje Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych. W rejestr bezrobotnych wpisywany jest bowiem zawód wyuczony. W ten sposób rejestrowane bezrobocie wśród pielęgniarek wykazuje osoby, które wiele lat temu odstąpiły od wykonywania zawodu lub w ogóle nie były czynne zawodowo.

3. Przyczyny i ewentualne skutki migracji personelu medycznego.

Wśród przyczyn podejmowania przez personel medyczny decyzji o emigracji w celu podjęcia pracy za granicą możemy wyróżnić przyczyny:
zewnętrzne -nie zależne od sytuacji ochrony zdrowia w kraju
wewnętrzne -wynikające z wykonywania zawodu w kraju.

Przyczyny zewnętrzne: braki kadrowe „białego personelu” na świecie szacowane na ok. 4,25 mln pracowników - wg. Raportu WHO.
Czynniki sprawcze kryzysu zasobów kadr medycznych na świecie to między innymi:
zmiany demograficzne ludności
wzrastające potrzeby zdrowotne, obciążenie chorobami i epidemie
rozwój technologii medycznych

Wg Raportu WHO kryzys kadr medycznych dotyczy w różnym stopniu każdego państwa na świecie. Jego niezaprzeczalne dowody to liczne placówki pozbawione pracowników medycznych oraz szpitale, które nie są w stanie zatrudnić lub utrzymać swojego personelu medycznego. Świat cierpi na chroniczny brak personelu medycznego. Raport wskazuje, że jest to spowodowane dziesięcioleciami niewystarczających inwestycji w ich edukację, zarobki, środowisko pracy oraz w zarządzanie systemami zdrowia publicznego. Doprowadziło to z kolei do poważnych zaburzeń w podnoszeniu kwalifikacji, rozwijaniu kariery, wcześniejszego odchodzenia na emeryturę, a także migracji zarówno na poziomie krajowym jak i międzynarodowym.

Przyczyny wewnętrzne migracji personelu medycznego to m. in.:
warunki środowiska pracy
niskie wynagrodzenia
utrudnienia w zdobyciu specjalizacji
konieczność ustawicznego kształcenia i związanych z tym kosztów własnych,

Wśród czynników sprzyjających podejmowaniu decyzji o migracji należy wymienić w szczególności:
uznanie kwalifikacji lekarzy i pielęgniarek po przystąpieniu Polski do UE
aktywność firm zagranicznych poszukujących pracowników medycznych na terenie Polski,
kilkakrotnie wyższe wynagrodzenie pracowników medycznych w innych krajach
proponowane znacznie lepsze warunki pracy
utrzymująca się sieć powiązań koleżeńskich z osobami, które wyemigrowały w poprzednich latach.

Należy również wskazać na inne czynniki sprawcze, które mają lub będą miały wpływ na pogłębiający się deficyt kadr medycznych w kraju takie jak:
zwiększająca się liczba świadczeń zdrowotnych w lecznictwie stacjonarnym (średnio roczny wzrost o 250 tys. osób)
wzrastająca liczba porad udzielanych w lecznictwie otwartym (wzrost w 2005 r. o 1,5 mln),
coraz mniejsza liczba białego personelu zatrudnionego w zakładach opieki zdrowotnej w skutek czego warunki pracy w zakładach opieki zdrowotnej stają się bardziej uciążliwe.

Zmiany demograficzne ludności w Polsce mogą w dalszym ciągu generować zwiększenie potrzeb na świadczenia zdrowotne.
Według uzyskanych danych z NIPiP obserwuje się niepokojące zjawisko odchodzenia od wykonywania zawodu oraz wczesne odchodzenie na emeryturę wśród pielęgniarek i położnych. Wśród pielęgniarek aktywnych zawodowo ponad 60% to osoby w wieku powyżej 40 lat. W grupie wieku 25-29 lat pracujące pielęgniarki stanowią tylko 4,48%. Według opinii Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych zmniejsza się zainteresowanie młodzieży kształceniem w tym zawodzie a jednocześnie bezpośrednio po uzyskaniu dyplomu część absolwentów poszukuje pracy poza zakładami opieki zdrowotnej.

Podsumowanie

Migracja polskich lekarzy i pielęgniarek jest negatywnym zjawiskiem dla systemu ochrony zdrowia w Polsce. Pomimo, że według aktualnej oceny sytuacji nie jest to zjawisko masowe to stanowi dużą stratę wykwalifikowanego personelu medycznego. Migracja lekarzy dotyczy w przeważającej większości grupy specjalistów. Skutkiem migracji już obecnie odczuwalnym w systemie ochrony zdrowia, jest deficyt specjalistów w zakresie anestezjologii i intensywnej terapii, mimo systematycznego kształcenia w tej specjalizacji.

Migracja pielęgniarek i położnych dotyczy wykwalifikowanych kadr w grupie osób najmłodszych wiekiem wśród uprawnionych do wykonywania zawodu.
W najbliższych latach może następować wzrost liczby osób zainteresowanych podjęciem pracy za granicą wynikający ze zwiększającej się liczby personelu ze znajomością języka angielskiego.
Ocenę zasobów kadr medycznych w kraju przedstawiają następujące dane:
najniższe wskaźniki zatrudnienia lekarzy i pielęgniarek na 1000 mieszkańców w stosunku do innych krajów UE
zidentyfikowane braki kadrowe w zakładach opieki zdrowotnej wg stanu na dzień 30.05 br wynoszą: dla lekarzy ok. 4 113. etatów oraz dla pielęgniarek i położnych ok. 3 541. etatów
4 953 pielęgniarek i położnych zarejestrowanych jako bezrobotne nie podejmują pracy w swoim zawodzie, pomimo wolnych etatów w zakładach opieki zdrowotnych,
wśród aktywnych zawodowo pielęgniarek i położnych ok. 60 % jest w grupie wieku powyżej 40 lat.
obserwuje się odchodzenie od zawodu pielęgniarek bezpośrednio po uzyskaniu dyplomu,
coraz większa liczba absolwentów wydziału lekarskiego podejmuje pracę w firmach farmaceutycznych lub innych jednostkach poza zakładami opieki zdrowotnej,
według liczby wydawanych zaświadczeń o kwalifikacjach zawodowych pracę za granicami kraju mogło podjąć ok. 5 114 lekarzy, 1 581 lekarzy dentystów oraz 5 912 pielęgniarek.

W najbliższych latach kryzys kadr medycznych w Polsce może się pogłębiać. Zmiany demograficzne ludności w Polsce będą bezpośrednią przyczyną zwiększonego zapotrzebowania na świadczenia zdrowotne i kadry medyczne, które tych świadczeń udzielą. Uzasadnieniem takiego wniosku są publikowane wyniki badań WHO.

W opinii WHO kryzys w zakresie personelu medycznego będzie się nasilał we wszystkich kolejnych krajach zarówno biednych jak i bogatych. W oparciu o badania i szacunki WHO na świecie jest:
59,2 mln pracowników ochrony zdrowia zatrudnionych na cały etat
2/3 tej liczby to pracownicy medyczni bezpośrednio realizujący świadczenia zdrowotne,
1/3 to kadra zarządzająca i personel pomocniczy
na świecie aktualnie brak jest 4,25 mln „białego personelu”

Obecnie na świecie działa 1600 wydziałów medycznych, 375 wydziałów zdrowia publicznego, 880 wydziałów farmacji i 6000 szkół pielęgniarskich.

Te instytucje nie są w stanie wykształcić wystarczającej liczby pracowników, którzy byliby w stanie zaspokoić potrzeby zdrowotne pacjentów.

Minister Zdrowia, zgodnie ze swoimi kompetencjami, określa w drodze rozporządzenia limity przyjęć na studia medyczne oraz liczbę miejsc specjalizacji uwzględniając aktualne potrzeby zakładów opieki zdrowotnej.

Przeciwdziałanie migracji lekarzy i pielęgniarek wymaga przede wszystkim zwiększenia wynagrodzenia i stosowania odpowiedniej polityki płacowej w sektorze ochrony zdrowia.


Wersja do drukuPowrót


Artykuł przeczytało osób: 246187

Patronaty
E-zdrowie
Inspektorat Sanitarny
Rada
BIP
© 2011 Ministerstwo Zdrowia
© 2002-2011 Platforma Activeweb Medical Solutions